Journal of Uighur Study and InformationJournal of Uighur Study and InformationMy Book
|
Maymaq UyghurlarHitayda az-sanliq milletler "qalaq" hisaplanidu. Ikki ming yildin beri ular ximaldaki milletlerni "Hu", jenubteki milletlerni "Man" yeni "yavayilar" dep atap kelgen. Gungsendang kona dunyani tenqid qilip "milli siyaset" boyice az sanliq milletlerge etibar berip, kembeghellerning qeddini koturup keldi. Emma obdan sep salidighan bolsaq ularning kino, oyun-tiyatir sehneleride ve texviqatlarida ozleri "azat qilghucilar", "davalighucilar" ve "terbiyeleguciler" dep tesvirlenip beribir bizdin yuquri "aka millet" ornida ciqivaldi ve uni 50 yildin beri helqning engigha singdurup boldi. Qurban Tulumning Mav bilen cuxken resimini misalgha alayli, baylarni musadire qilip |
|---|
kembeghellerni toyghuzux bolxeviklar ve Gongsendangning helqni ozige qaratixtiki bir unumluk siyaseti. Qurban Tulumdeklerning tuyuqsiz ametke erixip "qizil quyax Mavjuxi"gha ming rehmetlerni oquxi hic bir ejeplenerlik ix emes. Uning ixekke minip Mavgha rehmet eytix ucun yolgha ciqqanliqi Bijing ucun ajayip bir texviqat temasi bolup berdi. Hicqandaq bir dolette puqralar lay puti bilen ordigha kirmeydu, Bilse u rehberge qilinghan bir hormetsizlik. Mav Zedung ozimu bir omur cixini cotkalap baqmaghan qalaq bir adem bolsimu her qandaq bir vekil uning aldigha yaqasining tugmesini etip kirixi xert. Emma Mav bir usta siyasi artist idi. Meselen, u Yen'ende Edgar Snorgha yahxi tesir qaldurux ucun uning kunde mangidighan yoligha ciqip dihanlarning balalirigha het ogetken boluvalghan. Seypidinni oyige caqirghanda joza ustide ayali Jang Cinggha: Seypidin musulman, nimixke bizge ax etken qazanda etip ekirisen dep tillap ekirgen ghizani yandurvetip baxqadin yengi qazanda etkuzup kirgen. Qurban Tulumning hikayesimu xu, uning Mav bilen meydisi ucuq xu piti cuxken resimi Hitayda milyon nusqa besilip hemme ademning kozige Uyghur dise bir qalaq, iptidai dihqan korunudighan bolup qaldi. Epsuslanarliq yeri xuki bizning bezi sen'etci ve artistlerimiz aq-qarani perqlendurmey baxqalargha egexip ozimizning obrazini bille veyran qilip berivatimiz. Meselen Bijing herbi sen'ettiki Kelimu (Kerim Abdugul) hedise sehnige bir ghiric xap buruti bilen ciqip set vaqirap Hitay tamaxibinlerining gulduras alqixlarigha erixip keldi. U sehnede bir omur ixek oyuni oynap san-sanaqsiz dolet kadirlerini, cet elliklerni, ixci-dihan vekillerini, jengci-ofitser ve mektep balalerini kuldurdi. Uning bedelige bizning kursimiz yildin-yilgha cuxiverdi. Hazirqi yax artistlirimizgha rehmet. Ular yomur bilen puceklexturuxning cekini toghra ayridi. Ularning numirleridin Uyghurlarning heqiqi guzelliki ve yalqunluq qelbini kormektimiz. Tazini bassa mazi ciqiptu. Sehnedikilerimiz tehi emdi ozlerini ongxay devatsa, yengi ciqqan ressamlerimiz yene xu peti ozimizni divelexturup kelmekte. Ghazi Emetning Jefangjunni qarxi elixqa ciqqan muqamcilar heqqidiki resimide artistik mubalighe vastesi bilen Uyghurlarning ezeldin nahxa-usulgha axiq bir helq ikenlikini obrazliq halda korsutup bergen idi. Emma u yax ressamlirimizgha selbi tesir berip, ularni hata bir yolgha tiqip qoydi. Hazir ressamliqta maymaq Uyghur sizix bir modigha aylinip qaldi. Jornallirimiz danggalliqlar bilen toxup ketip baridu. Uyghurni puceklexturup sizix bir musabiqege alyanadi. U resimlerge qarasam tegi tegidin bir hil sap 32 herpni bilmeydighan, baylarni, hajimlarni cong korudughan, Manjudin qorqidighan, ziyalilerini harlaydighan, ne ixenc, hemkarliq ve millet degen nersilerde yoq, medeniyetsiz, paskina ebgaliq ciqip turudu. Yaponlarning hejivi resimlerige qarayli, ayallerining sumbul caclerining astidin birhil guzellik, erlerining turulgen qaxlerining tegidin bir hil qehrimanliq ciqip turidu. Cekmen capan Uyghurlarning milli kiyimlerining biri, bayriqi emes. U Orta Asiyada keng omumlaxqan bolup putunley Uyghurning digilimu bolmaydu ve talaxqucilikimu yoq bir set nerse. Qarayli, Hitaylarningmu del bizge ohxax dugilek milli doppisi ve uzun capanliri bar idi. Xinhey inqilabi qozghulup uzun capan ve doppilarni corup taxlap, puqralarni cac kesix, put boghmasliq ve kalte capan keyixke zorlaghanda bezi milli hisyati kuclukler ahanette ozlirini ravaqlardin yerge atqan. Bu kunlerde ular undaq set doppa ve capanlirini untup boldi ve ularni sehne ve jornallaridimu ance kormeymiz. Hitaylar 300 yilliq Manju mustemlikisi ve uruxlar tupeylidin veyran bolup bolghan bir ebga helq idi. Hazir ularning iqtisadi tereqqi qilip balaliri putigha paypaq keyidighan, qizliri qulaqlarini texidighan boldi. Muxu piti tohtamay yene 30 yil tereqqi qilsa Uyghurlar ulargha qayrilip qaraghudek halgha kelelixi mumkin. 1911- yili Kang Yovi padixagha gherpce mekteplerni acayli degen "ming hetlik iltimas"ni sun’ghanda bizde alliqacan Moskva Universiti, Qazan ve Istanbullardin kelgen muallimlar ve jedidler acqan gherpce yingi mektepler hemme xeherlerge tarqilip bolghan idi. Hitayda oz tilide universit acqan, 100 yilliq yengi maaripi bar az sanliq millet biz. "Kapital"ning Uyghurce terjimisi 50- yillarda ciqip bolghan. Jedidciler, Tatarlar ve Ruslar bizge gherp medeniyetini elip kirdi. Vetinimiz birinci ve ikkinci dunya uruxlerining bivaste veyraneciliqlerigha ucirmighan. Oz vaqtida 
Bolxeviklardin qacqan tumenligen Aqlar ve uningdin keyinki 50 yilliq Sovet tesiri yengi hayatimizni putunley gherplexturvetti. 1945- yili Jang Jijong Urumcige kelgende xilepilik ependiler, budre cacliq hanimlar ve galistok taqighan ziyalilar bilen koruxup medeni turmuxta ozleridin yuquri ikenlikige qayil bolghan. Esimni bilsem ta 60- yillarghice Ghuljilarda yaxlar Cardax, Mazurka, Balmaskrat, Padespan digendek gherp orda tansalirini oynaytti. Resimlerimizde nime ucun xundaq Uyghurlarni kormeymiz? Hazir balalirimiz ejdadlerimizdin eyminidighan haletke cuxup qalduq. Ressamlerimiz muxu kunlerde bizning obrazimizni qandaq buzvatan bolsa endi xundaq rimont qilsun. Tarihimizdiki heqiqetlerni izharlisun. Hic bolmighanda tunogunki hetta koz aldimizdiki Uyghurlarning medeni qiyapetini eks etturup bersun. Uyghurning her yurtining ozgice guzelliki bar. Meselen Yarkent ve Turpan hanleri, Qumul ve Lukcun vangleri, Qexqer, Hoten, Atux, Aqsu xeher medeniyetleri, Ghulja, Cegurceklerdiki gherp turmuxleri esimizdin ciqip boldi. Biz ortaq til - edebiyatni heddidin ziyade texviq qilip, yerlik xiveler ve madeniyet - sen'etlerimiz komulup qaldi. Biz sehnelerdin prolitariayat, kembeghel dihan degendek gadaylarni supurup ciqirip ularning ornigha medeniyetimizni tereqqi qildurghan baylerimiz, ziyalilerimiz ve esilzadelerimizni tikliximiz kerek. Insaniyet prolitariyat bolup yaxavatqili bex miliyon boldi, zamanivi hayatqa qedem qoyghili tehi bex yuz yil bolghini yoq. Hazir qiyasen sizvatqan tarihi xehslerimiz ressamlerimiz koz aldigha keltureleydighan igiz boyluq, qangxaliq, saqalliq, selle ve cekmen keygen Buharaning Ulimaleri, ayalleri bolsa qara qaxleri bir-birige ulanghan Pars guzelleridin baxqa nersiler emes. Elixir Navayini hayat vaqtida oz kozi bilen korgen bir ressam sizip qaldurghan, hazir Istanbulda saqlinivatqan mezkur minaturda u pakaraq, mukcuyup bir hassigha tayinip turghan, kozleri kicik, keke saqal edip bolup, aldida bir kicik qiz uninggha gul tutuvatqan. Navai Uyghur Bahxi ailesidin bolup, Cinggizhan Turpangha tegmey Iduquttiki het bilidighan Uyghurlarni katibliqqa haydap ketket, cadirlarda ularni Bahxi "ustaz" dep ataxqan. Qaraghanda Navai xu qatarda ketken Turpanliqlarning biri. Bizning Navayini her qandaq baxqice qilip sizghan resimlerimiz xuningdin yiraqlap ketmesligi, eng yahxisi xuningdin baxqisini ixletmesligimiz kirek. Mahmud Qexqeri ve Yusup Has Hajibdek hicqandaq xekli hatiresi yoq xehslerni qandaq eslige kelturumiz? Qexqer qedimi sovda xeheri bolup Turklerdin baxqa Soghd, Kencek, Sak qatarliq Irani helqlermu bille yaxighan. Emma u alimlarning nesebidin qarighanda ular Qarahanilarning destlepki devridiki sap Turk qevimleridin 
bolghan orda emeldarleri. Xunga ularning qiyasen korunuxi "Turklexken Irani" xekilde emes belki "Musulman Turki" zatlardin boluxi kerek. Qedimqi Hitay menbeleride Turklerning ciray-xekli heqqide bezi sizma resimler ve yazma tesvirleri saqlanghan bolup ularda bizni izcil halda “qizil cacliq, kok kozluk, tonini sol qoltuqtin tugmeleydu” dep tesvirligen. Yuan devrige kelgende bizni "renglik kozlukler" deydighan boldi. Hazir Mongghul yaylaqlerida 50 tin artuq Turklerning Balbal qebre taxleri bar, Altay-Tengri taghleridinmu 50-60 Balbal tepildi, jenubi Sibiriye Tuvalardimu undaq Balballar az emes. Bu Balballar heqqidiki bezi German ve Hitay alimlerining tesvirleride Turkler asasen bir az yaplaq yuzluk, kozleri kicikrek, boy xekli hazirqi bezi Tuva, Qazaq, Qirghiz ve Yugurlargha yeqin kelidu. Bezide erleri caclerini arqisigha taxlap yaki orup pixanesidin bir lenta bilen baghlavalidu. Turk ve Uyghurlar yipekni heddidin ziyade israp qilghan bolup kiyim-kicektin baxqa hetta cadirlerinimu tavar-durdun bilen orighan. Xuningdek ularning tire jugileri her hil yipek kimhaplar bilen tikilgen. VIII- esirde Uyghurlar yaylaqta Qarabalghasun qatarliq bex xeherni salghandin tartip ta XV- esirgice Turk xeherleri bina-cadir qoxma quruluxini davamlaxturup keldi. Eng burun yerliklexken Uyghurlarmu VX- esirlergice attin cuxmigen. Hazirqi eslige kelturulgen Mahmud Qexqeri ve Yusup Has Hajiblarning turqidin hic bir undaq tire purap turudighan Turk ciqmaydu. Amannisahan bir Sigan qizi boluxi mumkin. U nahxa-usul, tibabet ve palciliqni kesip qilghan Lolibax dep atilidighan helqlerning qizi iken. Siganlarni Yavropada Gypsy, biz tereplerde Loliler dep ataymiz. Siganlar bir pay oq etixni bilmeydighan, peqet nahxa-usul, muzika bilen necce ming yil yaxap kelivatqan bir ajayip millet bolup qedimi Hindi-Pakistanda ularni Kantarvilar dep ataytti. Ahiri Baburning tajavuzidin (1526) keyin ular yurtleridin pitrap putun dunyagha tarqap ketken. Xu jeryanda bir boluki Pamirning bu teripige otken. Amannisahanning hazirce 
eniqlan’ghan yili 1533-1567, qarighanda xu diasporada kelgenlerning evlati. Baxqa qolyazmilardiki Abdurexit Hanning toqquz hatunining icide Amannisahanning ismi yoq. Xuningdin qairghanda Hanning undaq bir tilemcining qizini oz emirige resmi hatunliqqa almighanliqi ras. Emma Amannisahanning ata kesip muzika talanti ve ordidiki hizmetleri bizge ocmes miraslarni qaldurdi. Eger bu qiyaslar ras bolsa, Amannisahanning ciray-xekli qandaq boluxi kirek? Biz uc ming yil evvelqi mumyalerimizning putidiki piymalerige ve gharlarda topa basip ketken Uyghurlarning Mani, Budda ve Hristiyan resimlerige sep-salidighan bolsaq ejdatlerimizning kiyim fasonlerining kopliki, zibu-zinnetlerining molliqi ve girimlerining guzellikige heyran qalimiz. Meselen tovendiki IX-X esirge teve ming yil burunqi Uyghur Mani rahibesige qarayli, uning figorisi, girimleri ve keyinixlerining pozurluqigha artistlerimiz ozleri baha bersun. Sen'et ve guzellikning kani bolghan bu yurtta, sen'etkarlerimiz tarihning her-bir basqucida ozige has usluplarni yaratqan. Tang devridiki mexhur Hoten ressami Vixa Irasangga steriyoluq resimleri bilen Cang'enni zilzilge salghan. Uyghurlar Bezeklik ming oyleridiki resimleride tunji qetim ademning pis'hologiyesini ipadilep bereligen, yeni kozliride guman ve meyuslik xekillerni ciqaralighan. Biz putlerimizda putluxup yatqan bu pakitlargha ming yildin beri irengsimey kelduq, endi bir ix qilmisaq bolmaydu. Ressamlerimiz etidin keckice boyaqning icige bexini tiqivalmay tarih ve medeniyetimiznimu ogunuxi kerek. Isil obrazimizni tiklixi kerek. Hazirqi zaman Uyghur ressamliqi Ripin ve Xixkinlerdek Rus ressamliridin ulge elip baxlanghan. Xuninggha diqqet qiliximiz kerekki, Yavropa ressamliqi bilen Hitay ressamliqining tup perqi rializim ve idializim. Hitay milli resimleride idializm asas bolup ularning resimleridin huda heqqi birer ras tagh ras suni korgili bilmaydu, hemmisi mubalighe. Hetta ademlernimu mensivige qarap cong-kicik qilip sizidu. Hitaylar xu yasalma ve konsirvatipliqidin dunyada eng qiyin het ve eng qolaysiz mobi bilen ozlirini necce ming yil qiynap keldi. Ressamlirimizning qilmighan xu qiliqi qaldi bolghay, anglisam beziliri "guohua" ogunup yuruptu.