Maymaq Uyghurlar
Kahar Barat

Ademler cirayliq kiyinip, yahxi geplerni qilixip izzet-hormet qoghlixidu. Axhana, dukan ve mihmanhanilar ici-texini bizep, ehletlerini tazilap heridarlarni jelp qilidu. Xuninggha ohxax bir milletmu davamliq yusunda yahxi orp-adetlerini jari qildurup yaman illetlerini taxlap ilgharliqlarni qobul qilip ozining yahxi obrazini tikleydu, bular hemimizge melum addi uqumlar.

Hitayda az-sanliq milletler "qalaq" hisaplinidu. Ikki ming yildin biri ular etrapidiki baxqa milletlerni "yavayilar" dep atap kelgen. Gungsendang kona dunyani tenqid qilip "az sanliq milletlerge etivar berimiz", "kembeghellerning qeddini koturimiz" dep keldi. Emma obdan sep salidighan bolsaq ularning kino, edebiyat-sen’et ve hojjetleride ozliri "azat qilghucilar", "davalighucilar" ve "terbiyeliguciler" dep tesvirlinip beribir bizdin yuquri "aka millet" ornida turiverdi ve uni bir milyard helqning engigha singdurup boldi. Qurban Tulumning Mav bilen cuxken resimini misalgha alayli, baylarni musadire qilip kembeghellerni toyghuzux bolxivik, kommunistlarning dihanlarni ozige qaritixtiki bir unumluk siyasiti. Qurban Tulumdeklerning tuyuqsiz ametke erixip "qizil quyax Mavjuxi"gha ming rehmet oquxi hic bir ejeplinerlik ix emes. Uning ixekke minip Mavgha rehmet eytix ucun yolgha ciqqanlighi Biyjing ucun ajayip bir texviqat temisi bolup berdi. Hicqandaq bir dolette puqralar lay puti bilen ordigha kirmeydu, bilse u rehberge qilinghan bir haqaret. Mav Zedung ozimu bir omur cixini cotkilap baqmighan qalaq bir adem bolsimu her qandaq bir vekil uning aldigha yaqisining tugmisini itip kirixi xert. Emma mav bir usta siyasi artist idi. Mesilen, u Yen'ende Edgar Snorgha yahxi tesir qaldurux ucun uning kunde mangidighan yoligha ciqip dihanlarning balilerigha het ogetken boluvalghan. Seypidinni oyige caqirghanda joza ustide ayali Jang Cingni Seypidin musulman, nime ucun bizge tamaq etken qazanda tamaq itip ekirisen dep eyiplap ekirgen axni yandurvetip baxqidin yengi qazanda ax etkuzgen. Qurban Tulumning hikayisimu xu, uning Mav bilen meydisi ucuq xu piti cuxken resimi Hitayda milyon nusqa besilip hemme ademning kozige uyghur dise bir qalaq, iptidai dihqan korunudighan bolup qalghan. Epsuslinarliq yeri xuki bizning bezi senetci ve artistlerimiz aq-qarini perqlendurmey hitaylargha egixip ozimizning obrazini bille veyran qilip berivatimiz. Mesilen Biyjing herbi senet omigidiki Kerim Abdugul hedise sehnige bir ghiric xap buruti bilen ciqip set vaqirap Hitay tamaxibinlirining gulduras alqixlerigha irixip keldi. U sehnide bir omur ixek oyuni oynap san-sanaqsiz dolet kadirlerini, cet elliklerni, ixci-dihqan vekillerini, jengci-ofitsir ve mektep balilerini kuldurdi. Uning hisabigha bizning kursimiz yildin-yilgha cuxiverdi. Hazirqi Korex Kusendek yax artistlirimizgha rehmet. Ular yomur bilen puceklexturuxning cekini toghra ayridi. Ularning numirleridin Uyghurlarning heqiqi guzelligi ve yalqunluq qelbini kormektimiz.

Tezini bassa mezi ciqiptu. Ghazi Emet muqam heqqidiki resimide artistik mubalighe vastisi bilen Uyghurlarning ezeldin nahxa-usulgha axiq bir helq ikenligini obrazliq halda tesvirlep bergen. Emma u yax ressamlirimizgha selbi tesir birip, ularni hata bir yolgha tiqip qoydi. Hazir ressamliqta maymaq Uyghur sizix bir modigha aylinip qaldi. Jornallirimiz danggalliqlar bilen toxup kitip baridu. Cekmen capan Uyghurlarning milli kiyimlerining biri, bayrighi emes. U Orta Asiyada keng omumlaxqan bolup putunley Uyghurning digili bolmaydu ve talaxquciligimu yoq bir set nerse. Qarayli, Hitaylarningmu del bizge ohxax dugilek milli doppisi ve uzun capanliri bar idi. Xinhey inqilavi qozghulup uzun capan ve doppilarni corup taxlap, puqralarni cac kisix, put boghmasliq ve kalte capan kiyixke zorlighanda bezi milli hisyati kuclukler accighida ozlirini ravaqlardin yerge taxlivetken. Bu kunlerde ular undaq set doppa ve capanlirini untup boldi ve ularni sehne ve jornalleridimu ance kormeymiz. Hitaylar manjularning mustemlikiciligi ve uruxlar tupeylidin veyran bolup bolghan bir ebga helq idi. Hazir ularning iqtisadi tereqqi qilip baliliri putigha paypaq kiyidighan, qizliri qulaqlirini tixidighan boldi. Muxu piti tohtimay yene 30 yil tereqqi qilsa Uyghurlar ulargha qayrilip qarighudek halgha kilelixi mumkin. 1911- yili Kang yovi padixagha gherpce mekteplerni ecix heqqide ming hetlik iltimasni sun’ghanda bizde Moskva Univirsiti, Qazan ve Istanbullardin kelgen muallimlar acqan gherpce yingi mektepler hemme xeherlerde ecilip bolghan idi. Tatarlar ve Ruslar bizge gherp medeniyitini elip kirdi. Vetinimiz birinci ve ikkinci dunya uruxlerining bivaste veyranciliqlerigha ucirmighan. 1945- yili Jang Jijong Urumcige kelgende xilepilik ependiler, budre cacliq hanimlar ve galistok taqighan ziyalilar bilen sohbetlexken. Isimni bilsem ta 60- yillarghice Ghuljilarda Uyghurlar cardax, mazurka, balmaskrat digendek gherp arstokrat orda tansilirini oynaytti. Resimlirimizde nime ucun xundaq Uyghurlarni kormeymiz? Bizning nezirimizde Yavropaliqlarning arstokratleri isil, xeher-yezileri guzel, ve muzika-seniti ali. Emma kommunizimning tesiride ozimizning bayleri eski, yurtlerimiz harap dep qaralmaqta. Ta hazirghice baylerimizni mahtaydighan, Uyghurlarning yoquri sinip hayatini medhiyleydighan tuzuk eserlerni kormidim. Ularning Uyghur medeni-maarip ve iqtisadini tereqqi qilduruxtiki yitekcilik rolleri putunley inkar bolup boldi. Hazir balilirimiz ejdadlirimizdin eyminidighan haletke cuxup qalduq. Ressamlirimiz muxu kunlerde bizning obrazimizni qandaq buzvatan bolsa endi xundaq rimont qilsun. Tarihimizdiki heqiqetlerni izharlisun. Hic bolmighanda tunogunki hetta koz aldimizdiki Uyghurlarning medini qiyapitini eks etturup bersun.

Hazir qiyasen sizvatqan tarihi xehslerimiz ressamlerimiz koz aldigha keltureleydighan igiz boyluq, qangxaliq, saqalliq, selle ve cekmen keygen Musulman cevedazlar, ayalleri bolsa qara qaxleri bir-birige ulanghan Pars guzelleridin baxqa nersiler emes. Elixir Navayini hayat vaqtida oz kozi bilen korgen bir ressam sizip qaldurghan, hazir Istanbulda saqlinivatqan bir minaturda u pakaraq, mukcuyup bir hassigha tayinip turghan, kozleri kicik, keke saqal edip bolup, aldida bir kicik qiz uninggha gul tutuvatqan. Bizning Navayini her qandaq baxqice qilip sizghan resimlerimiz xuningdin yiraqlap ketmesligi, eng yahxisi xuningdin baxqisini ixletmesligimiz kirek.

Ming yildin burunqi Mahmud Qexqeri ve Yusup Has Hajibdek hicqandaq xekli hatirisi yoq ulugh xehslerning qiyasi korunuxini qandaq eslige kelturimiz? Aldi bilen xuni muqimlaxturuxqa boliduki, ular Qarahanilarning destlepki devridiki sap Turk qevimidin bolghan orda emeldarleri. Bizde Turkler heqqide bezi Hitay sizmileri ve yazma tesvirleri bar bolup uningda bizni izcil halda “qizil cacliq, tonini sol qoltuqtin tugmileydighan” dep hatirlep kelgen. Hazir Mongghuliyede 50 tin artuq Balbal taxlar bar, Altay-Tengri taghleridinmu 50-60 Balbal tepildi, jenubi Sibiriye tereplerdim undaq Balballar az emes. Bu Balballar heqqidiki bezi German ve Hitay alimlerining tesvirleride Turkler asasen bir az yaplaq yuzluk, kozleri kicigrek hazirqi bezi Tuva, Qibcaq ve Yugurlargha yeqin kelidu. Erleri caclerini arqisigha taxlap yaki orup pixanisidin bir lenta bilen baghlavalidu. Turk ve Uyghurlar yipekni heddidin ziyade israp qilghan bolup kiyim-kicek hetta cadirlerinimu tavar-durdun bilen orighan. Xuningdek ularning tire jugileri her hil yipek kimhaplar bilen tikilgen. VIII- esirde yaylaqta Qarabalghasun qatarliq bex xeher selinghandin tartip ta XV- esirgice Turk xeherleri qel’e-cadir qoxma quruluxini davamlaxturup kelgen. Bizning yazliq paytehtlerimiz haman guzel yaylaqlarda orun alghan. Hazirqi eslige kelturulgen Mahmud Qexqeri ve Yusup Has Hajib resimlerdin hergiz undaq tire purap turidghan Turk ciqmaydu.

Amannisahan bir Sigan qizi boluxi mumkin. U nahxa-usul, tibabet ve palciliqni kesip qilghan Lolibax dep atilidighan helqlerning qizi iken. Siganlar qedimdin Pakistanda yaxaydighan Kantarvilar dep atalghan nahxa-usulci bir kocmen millet bolup, Baburning tajavuzidin (1526) keyin yurtleridin pitrap putun dunyagha tarqap ketken. Xu jeryanda bir bolugi Pamirning bu teripige otken boluxi mumkin. Amannisahanning hazirce eniqlan’ghan yili (1533-1567) xu devirge toghra kelidu. Baxqa qolyazmilardiki Abdurixit Hanning 9 Hatunining icide Amannisahanning ismi yoq. Xuningdin qairghanda Hanning undaq bir tilemcining qizini oz emirige resmi Hatunliqqa elixi gumanliq. Emma Amannisahanning ata kesip muzika talanti ve ordidiki hizmetleri bizge ocmes miraslarni qaldurdi. Eger bu qiyaslarni ispatliyalisaq, Amannisahanning ciray-xekli qandaq boluxi kirek?

Biz uc ming yil evvelqi mamilerimizning putidiki piymilerge ve gharlarda topa bisip ketken Uyghurlarning Mani, Budda ve Hristiyan resimlirige sep-salidighan bolsaq ejdatlerimizning kiyim fasonlerining kopligi, zibu-zinnetlerining mollighi ve girimlerining guzelligige heyran qalimiz. Tang devridiki mexhur Hoten ressami Vixa Irasangga stiriyoluq resimliri bilen Cang'enni zilzilge salghan. Uyghurlar Bezeklik ming oyleridiki resimleride tunji qetim ademning pis'hologiyesini ipadilep bireligen, yeni kozliride guman ve meyuslik xekillerni ciqiralighan. Biz putlirimizda putluxup yatqan bu pakitlargha ming yildin biri irengsimey kelduq, endi bir ix qilmisaq bolmaydu. Sen'et ve guzellikning kani bolghan bu yurtta, sen'etkarlirimiz tarihning her-bir basqucida ozige has usluplarni yaratqan. Hazirqi zaman Uyghur ressamliri ripin ve xixkinlerdek rus ressamliridin ulge elip ozgice may boyaq uslubini yaratti. Yavropa ressamlighi bilen Hitay ressamlighining tup perqi rializim ve idializim. Hitay resimleride idializm asas bolup heqiqi tagh heqiqi su bolmaydu. Hetta ademlermu mensivige qarap cong-kicik sizilidu. Hitaylar konsirvatiplighidin dunyada eng qiyin het ve qolaysiz mobi bilen ozlirini necce ming yil qiynap keldi. Ressamlirimizning qilmighan xu qilighi qalghan, anglisam beziliri "guohua" ogunup yuruptu.